Zhana Ivanova

Zhana Ivanova (Bulgarije, 1977) is performancekunstenaar, momenteel studerend aan DasArts in Amsterdam. Ze heeft nog een jaar te gaan voordat ze afstudeert, maar ze heeft nu al een indrukwekkend aantal projecten op haar naam staan, variërend van klassieke toneelperformances tot aan interventies in de openbare ruimte (Hello Stranger, 2005).

‘Ik heb voor performance gekozen simpelweg vanwege het specifieke karakter van de discipline. In een wereld waarin iedereen zich druk lijkt te maken over wat er hierna zal gebeuren, probeer ik mijn blik op het heden gericht te houden. In performance lukt het mij om, althans voor een moment, grip te krijgen op het vluchtige begrip van het nu.’

Ivanova baseert haar performances op observaties van alledaagse situaties en de manier waarop mensen zich in die situaties gedragen. Bijvoorbeeld de lichaamstaal van reizigers in een volle tram, de ervaringen van mensen in een vreemde stad, of, zoals in Borrowed Splendour, de interactie tussen mensen in cafés en andere openbare gelegenheden. De titel verwijst naar het gegeven dat alles wat in de performance voor het voetlicht komt in feite ‘tweedehands’ is, geleend uit de werkelijkheid. De nadruk in de performance ligt op actie en interactie. Er wordt minimaal van decor en attributen gebruik gemaakt: een tafel en drie stoelen, drie borrel glazen en drie acteurs. Het concept is simpel: via een luidspreker geeft de kunstenaar de spelers opdrachten die ze vervolgens, zonder te praten, moeten uitvoeren: ga zitten op de rechterstoel; lach beminnelijk naar je buurvrouw; schenk nog maar een glaasje whisky in. Het publiek kijkt toe. Soms zijn de scènes hilarisch, dan weer tenenkrommend traag.

Al haar performances verlopen volgens een script, waarin, het liefst zo simpel mogelijk, de setting en de handelingen zijn vastgelegd. Soms wordt de structuur van een script bepaald door een verhaal, maar meestal gebruikt Ivanova bekende systemen, zoals 1,2,3 of a,b,c. Door bekende structuren als vormprincipe te hanteren, komt er als het ware een ruimte vrij waarin langzaam maar zeker andere kwesties aan het licht komen. In hoeverre laten mensen zich regisseren, maken zij zich ondergeschikt aan de regels en controle van een ander? Waar ligt de grens, het moment van frictie waarop mensen hun eigen (keuze)vrijheid opeisen en zij op zoek gaan naar de gaten in het systeem om toch te proberen om iets van hun individualiteit te doen gelden?

Ivanova’s interesse voor structuren en systemen is een overblijfsel van haar academische studie Russische Taal en Letterkunde. Haar kennis van en inzicht in linguïstische structuren en syntaxis past ze nu toe om haar performances op te bouwen en te structureren, en, wanneer het publiek net bekend en gewend is geraakt, brengt ze hen in verwarring door alles net iets anders te laten verlopen dat verwacht. De interesse in systemen, indexen, lijsten, schema’s, ‘grenst aan het obsessieve’, zegt ze zelf.

Ivanova ziet haar werk niet als een commentaar op de maatschappij of als platform voor haar persoonlijke mening. Toch is het niet moeilijk om in de tableaux vivants van Borrowed Splendour een allegorische verbeelding van de pseudo-vrijheid van onze westerse maatschappij te herkennen.