Annie Pootoogook, Woman Making Tea, 2006

'I have to survive'

Bij de dood van Annie Pootoogook 

Issue no4
aug - sept 2019
Ziektebeelden

De dood van de ene persoon grijpt je meer aan dan die van een ander. De kunstenaar Annie Pootoogook stierf vorige week onder onduidelijke omstandigheden. De voormalige winnaar van de Canadese Prix de Rome en documenta 12-deelnemer was al jaren dakloos. Ze werd 46 jaar.

Iedereen die de documenta 12 in Kassel heeft gezien zal zich het werk van Annie Pootoogook herinneren. Kristalheldere, vrolijk gekleurde potloodtekeningen, kleine huiselijke miniatuurtjes van het alledaagse leven in een nederzetting binnen de poolcirkel. Geen ijsbeerromantiek, geen geknuffel met zeehondenjongen, geen complexe decoratieve patronen, maar de harde werkelijkheid in Cape Dorset, die bestaat uit alcoholisme, seksueel misbruik en huiselijk geweld. Op de televisie in de kamer staat zichtbaar luid de Jerry Springershow aan.

Pootoogook, een Inuit afkomstig uit een artistiek milieu, kreeg veel positieve respons op haar presentatie in de Neue Galerie. Te midden van de daar verzamelde grote vrouwen uit de hedendaagse kunst was ze eens niet de ‘outsider’ - van die wat dubieuze kwalificatie wilde de naar authenticiteit snakkende kunstwereld toen nog niet weten, dat kwam pas een paar jaar later - maar rapporteur van een vrouwenstrijd die nog in volle gang was.

De documenta 12-curatoren Roger Buergel en Ruth Noack hadden op hun tentoonstelling de hele wereld uitgenodigd, en iedereen die meedeed werd gepresenteerd als een honderd procent toerekeningsvatbare ‘insider’, een noeste bouwer aan het tot de hemel reikende gebouw van de hedendaagse kunst, met zijn vele etages en gangetjes, soms dwars door eeuwen heen.

Annie Pootoogook, Memory of My Life, Breaking Bottles, 2002

Annie Pootoogook, Dr Phil, 2006

Voorafgaand aan haar Europese debuut was Pootoogooks carrière in Canada al opwaarts gegaan. In 2006 kreeg ze al de Canadese Prix de Rome van 50.000 dollar toegekend. De prijs, die de volwassenheid van haar kunstenaarschap markeerde en haar toelating tot het kunstestablishment (voor een Inuit geen sinecure), is achteraf gezien het onbetwiste hoogtepunt van haar kunstcarrière.

In de jaren na de documenta bleef ze exposeren. Ze had een galerie, er waren tentoonstellingen, musea kochten haar werk aan, en nu en dan is er over haar geschreven. Nog in 2009 kwamen er hordes mensen af op een opening van haar werk in een New Yorkse galerie, waar ze ook een lezing gaf. Maar een paar jaar later, in een krantenbericht uit 2012, wordt ineens gemeld dat de kunstenaar, de beroemdheid van nog maar een paar jaar daarvoor, intussen op straat leeft, en een leven leidt met veel alcohol en drugs. De 43-jarige was zwanger van haar 49-jarige vriend, eveneens een dakloze, die helaas ook nogal gewelddadig was. Hij is eens 45 dagen vastgezet nadat hij Pootoogook zwaar mishandeld had. Pootoogook keerde niettemin weer bij hem terug, met een kind als bezegeling van die liefde. De baby, lees ik in weer een ander artikel, is vanwege haar drankprobleem vrijwel direct bij haar weggenomen en ondergebracht in een pleeggezin.

In de spaarzame artikelen die over Pootoogook afgelopen jaren zijn geschreven, na veelal een kort contact op straat, wordt keer op keer gemeld dat de verlegen vrouw moeite heeft weer aansluiting te vinden bij de kunstwereld die haar eerder zoveel succes heeft gebracht. Ik lees bijvoorbeeld dat de vriend wil dat ze een agent in de armen neemt, om weer een goede prijs voor haar werk te krijgen, zoals eens het geval. Maar Pootoogook zelf, vertelt ze de journalist, verkiest liever de verkoop van haar werk aan voorbijgangers op straat, voor het luttele bedrag van 25 dollar per tekening. Dat zijn mensen die echt van haar werk houden, zo haar overtuiging. Ze werkt doorgaans een hele dag aan een tekening.

Annie Pootoogook, Glasses, pen, pencil, eraser, 2006

In een kort gesprek met haar uit 2014 lijkt een comeback in de kunstwereld toch weer aanstaande te zijn. Pootoogook exposeert voor het eerst sinds jaren in een galerie in Ottawa, terwijl ze zelf nog dakloos is en een paar straten verderop in een opvanghuis voor dakloze vrouwen verblijft. Ze vertelt haar vriend te hebben verlaten en te hopen op nieuw succes in de kunstwereld. Zacht bekent ze een drankprobleem te hebben, en een moeilijke tijd door te maken. Haar dag eindigt meestal in een roes.

Twee jaar later is ze plotseling dood. Onder verdachte omstandigheden gestorven en gevonden in de plaatselijke rivier. De politie stelt een onderzoek in, maar wil niet aangeven of er sprake is van een misdaad. Het onderzoek dient ertoe dat eventueel uit te sluiten.

Annie Pootoogook, Woman Making Tea, 2006

Als je nu de teksten terugleest die er over haar geschreven zijn in deftige kunsttaal, over ‘the flux of the global and the local’ en andere thema's uit het kunstdebat, komt dat uiterst pijnlijk over. Pootoogook wordt geduid, haar werk getypeerd, ingeschreven in een discours, een gesprek van kunstliefhebbers onder elkaar. Maar terwijl het circuit met haar werk aan de haal ging, zich haar werk toe-eigende, er soms ook aan verdiende, leefde zij haar leven buiten het systeem, aan de rand van de maatschappij. Een leven dat deelname aan die wereld uiteindelijk ook onmogelijk maakte. Haar galerie wil al jaren niet meer van haar weten.

Wij kunnen concluderen dat haar werk niet dat van een scherp observator was, zoals ik altijd heb gedacht, maar een tragisch zelfportret. Pootoogook keek niet toe bij de ellende die ze tekening na tekening vastlegde, ze zat er middenin. Vandaag, een dag nadat ik van haar dood hoorde, kost het me moeite om het levensplezier en de levenskracht te herkennen, waar de tekeningen evengoed het resultaat van zijn, en waar ik destijds, op de documenta, zo voor viel. Vandaag zie ik even alleen de misère waar ze ook zo treffend van getuigen.

Op internet blijft het intussen angstig stil, zoals misschien wel te verwachten bij een kunstenaar die de kunstwereld alweer jaren geleden noodgedwongen verlaten heeft. 'I have to survive', zei ze in een interview in antwoord op de vraag waarom ze haar vriend verlaten heeft. Maar ze heeft niet overleefd, in ieder geval niet de alcohol die haar voortdurend op straat deed belanden.

Op de internationale kunstsites zoek ik naar de 'in memoriams' die haar bijzondere kunstenaarschap weer voor even in leven moeten roepen, maar ik kan zo snel niks vinden. Het blijft vooralsnog bij enkele sensationele nieuwsberichten in de Canadese pers. Geschreven met een cliffhanger.

Domeniek Ruyters
is hoofdredacteur van Metropolis M

Share this Article:
|Back to Top
Meest gelezen
Tijdschrift

Koop nu het
laatste nummer

Mail naar:
karolien [​at​] metropolism.com
(€9,95 incl verzending)

Neem nu een abonnement op Metropolis M en bespaar 40%!

Abonneer
Metropolis M Tijdschrift over hedendaagse kunst Nr 4 — 2019