Still uit Michael Portnoy, 'Progressive Touch', Vleeshal Middelburg, 19.01.2020 - 12.03.2020

Lege zuilen. Boedelbeschrijving in een endemische tijd. Over het ministerschap van Ingrid van Engelshoven – Deel 2: Met z’n allen tegen onszelf

Issue no3
juni -july 2022
Make Friends Not Art

​Honderden miljoenen coronasteun kreeg de kunstsector afgelopen jaren, maar die kwamen maar mondjesmaat bij kunstenaars ZZP-ers terecht. Dit tweede deel over het kunstbeleid onder minister Ingrid van Engelshoven gaat over een een minister in crisistijd. Twee jaar ijvert Van Engelshoven voor generieke en sectorspecifieke steun, maar het is als met die ijsberg waar je schip in dichte mist op stukslaat: de aangerichte schade ligt dieper en de doorwerking heeft een lange looptijd. Hoe kwamen die keuzes in crisistijd eigenlijk tot stand?

Wie de gebeurtenissen terugleest die volgen op 12 maart 2020, de dag dat de cultuursector voor het eerst beperkende maatregelen krijgt opgelegd, voelt de rush van spoedoverleg na crisisberaad die door Den Haag golft. Al diezelfde avond wordt een breed gesteunde motie aangenomen waarin de Tweede Kamer het kabinet om sectorspecifieke steun vraagt. [1] Wat opvalt aan deze D66 motie is dat hij expliciet steun zoekt voor het met 60% hoge aandeel freelancers in de culturele en creatieve sector, en daarbij wijst naar de inmiddels aangekondigde steunmaatregelen voor ondernemers en werkgevers bedoeld voor algemeen behoud van werkgelegenheid in getroffen sectoren. Het gaat om 160.000 zzp’ers en 30.000 flexwerkers [2] die zonder vaste werkgever of contract vaak uiteenlopende inkomstenbronnen combineren. Waar is hun vangnet, lijkt de motie te zeggen.

De financiële klif

Dat de cultuursector weinig bescherming biedt en slecht is van betalen is jaren eerder al als beleidsspeerpunt op de agenda gekomen en sindsdien hebben belangenbehartigers, adviesorganen en ambtenaren een berg werk verzet met als doel dat culturele arbeid meer zou gaan lonen. [3] Allerwegen wordt het advies ‘Passie gewaardeerd’ (2017) van de Raad voor Cultuur en de Sociaal Economische Raad als gamechanger gezien, later gevolgd door een moeizaam [4] bereikt convenant over de invoering van een kunstenaarshonorarium voor beeldend kunstenaars. In de beleidstermijn van Van Engelshoven zorgt doorgaande agendering ervoor dat de Fair Practice Code vanaf 2021 een verplichtende voorwaarde is voor instellingen die publieke financiering zoeken; al in 2019 wordt er in regelgeving en subsidievoorwaarden op voorgesorteerd.[5]

Het contrast is groot tussen de urgentie en ambitie waarmee minister en Kamer over dit onderwerp spreken vóórdat Covid de cultuursector stillegt[6] en hoe weinig er sinds 12 maart 2020 van terecht komt. Niet dat het onderwerp wordt genegeerd, want nagenoeg elke brief[7] die de Taskforce Culturele en Creatieve Sector naar Den Haag stuurt, onderstreept de nijpende situatie van zzp’ers en freelancers en in elk Kamerdebat wordt ernaar gevraagd. Hoe kan het dat het vangnet waar de motie toe oproept en dat iedereen blijkbaar zo belangrijk vindt er niet komt?

Cultuurbeleid ≠ kunstenaarsbeleid

De reden is simpel: cultuurbeleid verhoudt zich tot een bouwwerk van regelingen, instellingen en functies, maar niet tot mensen. Zelfs in de BKR periode vormden kunstenaars geen onderdeel van het kunstbeleid.[8] Daarom kiest Van Engelshoven ook in crisistijd voor het reguliere ‘trickle down’ principe waarin culturele instellingen hun flexibele schil – waar ook kunstenaars onder vallen – betaalde opdrachten verstrekken, en benadrukt ze het belang hiervan. Als de Kamer die constructie bekritiseert omdat hij al langer problemen geeft, hoor je vanuit de VVD de veelzeggende (zelfs gênante) opmerking dat Van Engelshoven geen Minister van Cultuur zou zijn maar Minister van Cultuurbeleid.[9] Het kabinet maakt zo een knip in de sector tussen culturele instellingen met werknemers waarvoor OCW directe verantwoordelijkheid neemt, en iedereen die daar buiten valt – die worden doorgeschoven naar Sociale Zaken.[10] Dit terwijl het merendeel zzp’er is. Het zijn kleine ondernemers met een functionerende arbeidspraktijk: mensen die ‘aan de achterkant’ van de cultuursector werken of, zoals kunstenaars, ‘aan de voorkant’. Waar door maatregelen getroffen ondernemers via Economische Zaken salarisverplichtingen aan de hand van hun omzetverlies gecompenseerd krijgen en werknemers doorbetalen tot maximaal 9.000 euro per maand, biedt de vangnetregeling voor culturele zzp’ers een maandinkomen van 1.052 euro per maand, conform de Participatiewet. Elke euro die daarboven aan omzet gerealiseerd wordt moet na beroepskostenaftrek terugbetaald. En hoewel Tweede Kamerleden[11] erop aandringen dat je omzetverlies ook bij zzp’ers tot uitgangspunt voor compensatie kan maken omdat de belastingdienst alle gegevens heeft en afdoende bewezen is dat iemand vastzetten op bijstandsniveau tot armoede en schulden leidt, gaat het roer niet om.

Waar door maatregelen getroffen ondernemers via Economische Zaken salarisverplichtingen gecompenseerd krijgen en werknemers doorbetalen tot maximaal 9.000 euro per maand, biedt de vangnetregeling voor culturele zzp’ers een maandinkomen van 1.052 euro per maand

De belofte ‘we laten niemand in de kou staan'[12] werkt zo voor de een als een garantie en voor de ander als een weg naar de tochtige uitgang. Minister Koolmees (D66) krijgt er zelf buikpijn van zegt hij in het debat hierover,[13] exact zoals zijn collega Wiebes (VVD) kreeg van het Toeslagenschandaal. In Kamerdebatten en de lobby van de Taskforce gaat het in de maanden die jaren worden doorlopend over de zzp’er: over mankementen van de tijdelijke regeling, over het tussen wal en schip vallen van mensen en over hoeveel professionals de sector kwijtraakt, maar de armoedegrens blijft de onbetwiste norm, niet het omzetverlies. Dat verlies is zeker in de kunsten groot; in 2020 raakt twee derde van deze zzp’ers gemiddeld 54% aan inkomsten kwijt becijfert het CBS.[14] En dat wordt niet gecompenseerd.

Inmiddels komen culturele zzp’ers zelf met hun verhaal naar buiten over goed renderende praktijken die door de overheidsmaatregelen zijn weggevallen en wat het beleid hen financieel en mentaal tot nu toe heeft gekost.[15] Het is interessant welke rol dit krijgt wanneer de Tweede Kamer het onderzoek naar de aanpak van de Covid-crisis begint en kabinetsnotulen en gespreksnotities openbaar worden. Er is immers nooit antwoord gekomen op de herhaaldelijk klinkende vraag[16] waarom de ene sector (meer) kabinetsmaatregelen zijn opgelegd en de andere niet, en waarom het kabinet de ene ondernemer steunt en de ander laat wegzakken. Het gelijkheidsbeginsel is een belangrijke toetssteen in de Grondwet. Dat in een eerste maand van improvisatie gekozen wordt voor iets dat vertrouwd aanvoelt en eenvoudig lijkt, wil niet zeggen dat het deugt, dat het proportioneel is en dat het later, als de gevolgen zich opstapelen, juridisch houdbaar is. Gelukkig is er een Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) die met de Werkvereniging een bodemprocedure tegen de Staat voorbereidt. [17] Vraag is, sluiten de culturele belangenbehartigers zoals Kunsten’92 en de Creatieve Coalitie zich hierbij aan? Of zien ze het belang er niet van in?

Kunsthalle for Music, 2018, courtesy FKAWDW, nu Kunstinstituut Melly, Rotterdam

Kunsthalle for Music, 2018, courtesy FKAWDW, nu Kunstinstituut Melly, Rotterdam

1 miljard

Van Engelshoven weet inderdaad extra Covid-steun voor haar sector te regelen, bij elkaar telt het op tot bijna 1 miljard euro. De indruk is dat ze tot op het laatst met de sector bezig is, want als de opvolging zich al bijna klaar maakt voor het bordes wordt er niet alleen een Rembrandt aan de Staatsbalans toegevoegd maar komt ook het nieuws dat een toegezegd vijfde Covid-steunpakket alsnog wordt opgeplust.[18] Voor haar inspanningen krijgt ze een hartelijk compliment van haar overlegpartners van de Taskforce. Zij memoreren hoe goed Van Engelshoven haar rol heeft opgepakt en hoeveel geld ze bij haar collega’s in het kabinet heeft opgehaald. In elk Tweede Kamerdebat onderbouwt de minister haar keuzes door nadrukkelijk te melden dat ze gehoor geeft aan de behoeften en wensen van de cultuursector zélf, en wijst dan naar de Taskforce Cultuur, Vereniging Vrije Theater Producenten, de Museumvereniging en andere brancheorganisaties. Daarom is het zinnig om te kijken waar deze steun is neergedaald. Waar gaf de minister het geld aan uit? Hieronder een specificatie van de 990 miljoen (1e t/m 4e steunpakket) aan Covid-gelden die OCW voor de cultuursector beschikbaar had, met als ‘bonus’ de 251.6 miljoen die in het eerste kwartaal van 2022 beschikbaar is gekomen.

Steunpakketten OCW cultuursector maart 2020 – november 2021 (januari 2022)[19]

Een paar observaties:

Na het 1e pakket dat vrij snel, eind mei 2020, wordt aangekondigd, volgen inderdaad meerdere reparaties voor ‘vergeten deelsectoren’ met omzetverlies, zoals niet-gesubsidieerde theaterproducenten, varend erfgoed en particuliere collecties, waaruit blijkt dat de minister het voortbestaan van de breedte van het aanbod in de cultuursector ter harte neemt.

In het 2e en grootste pakket van 482 miljoen dat vanaf 2021 gaat lopen, zit een stevig deel van het budget dat voor makers via de Rijkscultuurfondsen beschikbaar komt, bijna 50 miljoen. Dat is inclusief 10 miljoen om door sluiting van zalen getroffen ‘highlight’ producties via de NPO alsnog bij het publiek te krijgen[22] en een bedrag van 4 miljoen aan bij- en omscholingsfaciliteiten.

Het Mondriaan Fonds, dat kunstenaars nog steeds graag als ‘hun fonds’ beschouwen, heeft in 2020 volgens zijn jaarverslag een extra Covid-budget van 21.737.211 euro. De steun werd als volgt verstrekt:

Hier hoort de disclaimer bij dat ook lokale overheden ‘hun’ museale en andere instellingen, waaronder kunstpodia, extra Covid-financiering hebben gegeven en dat het Mondriaan Fonds musea heeft ondersteund naar gelang publieksomvang (dus verwacht omzetverlies) – een gemiddeld bedrag zegt in dat geval niet zoveel. Dat 95% van de 1.4 miljoen Museumjaarkaarthouders het abonnement door heeft laten lopen,[23] hoewel musea dat jaar merendeels dicht zijn geweest, geeft de Museumvereniging ruimte zijn leden vanuit de opbrengst genereus ondersteuning te bieden. Bij sluiting van het boekjaar staat er bijna 57 miljoen aan liquide middelen op de balans.[24]

De Boekmanstichting[25] verdient een compliment dat zij zo snel een tussentijdse evaluatie van de steunmaatregelen heeft geproduceerd, het staat er zwart op wit: ‘De vele zzp’ers in de sector hebben – op enkele uitzonderingen na – weinig geprofiteerd van de generieke en specifieke steunmaatregelen. Organisaties in het onderzochte deel van de sector hebben in de laatste drie kwartalen van 2020 de lasten van zzp’ers met 55% teruggebracht tegenover een bezuiniging van 3% op hun personeel in loondienst. Alleen kleine organisaties hebben hun zzp’ers ontzien.’[26] Die kleine organisaties zijn met name de kunst- en ontwerppodia, terwijl musea, schouwburgen en concertzalen ‘om hen moverende redenen’ niet aan het onderzoek hebben meegewerkt. Transparantie en publieke verantwoording afleggen vinden grote culturele instellingen vaker lastig; zelfs leidde het kortgeleden tot een publiekelijke oproep van belangenbehartiger Kunsten ‘92 om een wetswijziging hierover tegen te houden.[27]

Met het oog op de toekomst van de cultuursector zou er snel zicht moeten zijn op waar het geld exact geland is en hoe dat is besteed

Met het oog op de toekomst van de cultuursector zou er snel zicht moeten zijn op waar het geld exact geland is en hoe dat is besteed, juist omdat de antenne in de Tweede Kamer goed bleek afgesteld en rapporten zoals van de Boekmanstichting sectoraal falen hebben aangetoond rond solidariteit en goed werkgeverschap. Het maakt een discussie onvermijdelijk over de houdbaarheid van ‘het ketenmodel’ waarin de instellingen een spilfunctie hebben, de inzet van de Taskforce en de belangen van diverse actoren, inclusief zzp’ers. De minister heeft afgelopen zomer een onafhankelijk onderzoek naar de werking van de steunmaatregelen beloofd en hoewel het begrijpelijk is dat in de overgang van het ene naar het volgende kabinet de vaart eruit gaat, is het een te belangrijk onderwerp om te laten liggen tot ‘na afloop van de coronacrisis’.[28] Zeker nu er achter de schermen zo hard wordt doorgewerkt aan wat ‘herstel en transitie’ van de sector wordt genoemd en ook in nieuwe voorstellen van de Taskforce voor verdeling van noodsteun het trickle down principe onverminderd overeind blijft.[29]

Dat zit zo. Als de recente lockdown wordt aangekondigd komt er een nieuw vijfde steunpakket voor de culturele sector en roept de Creatieve Coalitie de Kamer op om bestaande steunmaatregelen niet alleen te verlengen maar ook te versoepelen, wéér omdat de zzp’er en flexwerker niet worden bereikt. Hij stelt ook een vangnetregeling voor, waarvoor de Taskforce een plan heeft: ‘De vangnetregeling richt zich op zelfstandig werkenden die kunnen aantonen dat opdrachten zijn weggevallen en die aantoonbaar op geen enkele andere manier aanspraak kunnen maken op compensatie of doorbetaling van hun opdrachtgever.’[30] Het plan telt maar liefst negen voorwaarden waaraan succesvolle claims zouden moeten voldoen. Het komt natuurlijk twee jaar te laat, maar belangrijker: het leest als een garantie voor gedoe in de uitvoering waar Den Haag (en inmiddels half Nederland) teveel ervaring mee heeft, terwijl het de helft van de problematiek niet dekt. Bovendien roept het de vraag op waarom een belangenbehartiger de mindset van de dienst Werk en Inkomen kopieert. Want wie bij ministeries een basis van vertrouwen voor instellingen en ondernemingen in compensatie van omzetverlies en doorbetaling vanuit een subsidierelatie realiseert, zou zzp’ers en freelancers niet anders moeten benaderen.

In januari publiceert de Creatieve Coalitie schrikbarende cijfers over de inkomensterugval onder leden en roept opnieuw op tot een vangnetregeling voor zelfstandigen.[31] Nu heeft de Taskforce een drietrapsraket van noodsteun voor ogen, met de eerder ontwikkelde regeling als alternatief voor klassieke instrumenten: individuele subsidie vanuit publieke of private fondsen, waarvan bewezen is dat het goed werkt. En toch weer trickle down: doorbetaling door of nieuwe opdrachtverlening vanuit een organisatie.

Lineaire overlevingsdrang

Pijnlijk is het om te zien hoe deze crisis niet alleen culturele zzp’ers in verwarring (en schulden) achterlaat, maar hoe het hele segment vrijetijdseconomie, inclusief de culturele en creatieve sector, tot een instrument wordt van kabinetsbeleid.

Direct in maart 2020 presenteert de culturele en creatieve sector zich als één breed front, van buitenfestival tot museum, goed voor 18% van de werkgelegenheid en een bijdrage aan de economie van 25,5 miljard per jaar ofwel 3,7% van het BBP, het drievoudige van KLM en Schiphol. [32] Gezien de financiële compensatie die voor culturele instellingen en organisatoren vrijkomt, generiek vanuit Economische Zaken en specifiek vanuit Cultuur, is dat een slimme strategie. Dit brede front komt haast als vanzelf in de overkoepelende categorie ‘vrijetijdsbesteding’ terecht, samen met sport, horeca en attractieparken. Voordeel hiervan is dat het onweerlegbare sociale belang politiek en maatschappelijk draagvlak oplevert, vanouds een pijnpunt van de kunsten. Maar al snel gaat het mis: van vrijetijdsbesteding glijden we verder af, naar ‘niet-essentieel’ en hoewel de kwalificatie niet goed valt overheerst het begrip voor moeilijke keuzes en beweegt de sector coöperatief mee. Dat in Den Haag niet vanuit de inhoud of de waarde naar vrijetijdsbesteding en sociaal verkeer wordt gekeken, blijkt wanneer kwalificaties als ‘franje’ (SGP) [33] en ‘aanvulling’ (VVD) [34] vallen. Een cruciale behoefte naar ontmoeting, verdieping en beleving wordt opeens gereduceerd tot incidentele voetnoot bij het ‘normale leven’ dat zou bestaan uit het gezin, familiebezoeken, een vaste baan buitenshuis waar men collega’s treft en nieuwsgaring van talkshows en NOS journaal deelt. In zo’n in de tijd gestold beeld van wie en wat ‘de gemiddelde Nederlander’ zou zijn, bestaat geen ruimte voor een compleet veranderde bevolkingsmix, met andere voorkeuren, levensstijlen en nieuwsbronnen – of dienstverbanden. [35] Het idee dat ‘je wel even zonder kunt’ (CDA)[36] gaat natuurlijk niet op voor culturele professionals waarvan de habitat direct, dagelijks en letterlijk ontwricht wordt en waarvan, zoals gezegd, 60% geen arbeidscontract heeft. Die ontwrichting treedt na enige tijd, vertraagd, ook op in het leven van al die andere Nederlanders, jong en oud, zonder gezin of partner, 1-pitter, student of zonder werkkring. Pas nu openbaart zich voorzichtig de schade. [37]

Al in 2020 dringt de cultuursector aan op het experimenteren met fieldlabs, om te onderzoeken of en hoe evenementen veilig – dat wil zeggen zonder besmettingen – doorgang kunnen vinden. Lange tijd blijft het stil, maar voorjaar 2021 komt het kabinet plotsklaps met de organisatie van pilots waar burgers massaal op intekenen. Het masseert bevolking en Tweede Kamer tot een wetswijziging – de Tijdelijke Wet Toegangsbewijzen – en de invoering ervan voor de hele categorie ‘vrijetijdsbesteding.’ De culturele sector voorziet dat dit de weg naar zelfbehoud is en tekent geen bezwaar aan in de publieke consultancy-ronde die door Kamerleden bij hun overwegingen wordt betrokken. Sterker, belangenbehartigers noemen de strategie ‘voorzichtig en verantwoord’ en ‘een goede ontwikkeling’. [38] Een protest voor de bühne komt pas op 10 mei, dagen nadat de Tweede Kamer het debat erover heeft gevoerd en zich (met tegenzin) in meerderheid achter die wetwijziging heeft geschaard. Maar ook na al deze behulpzaamheid staat die ‘vrijetijdseconomie’ annex ‘vrijetijdsbesteding’ als ‘niet-essentieel’ achteraan in de rij, tot in de laatste lockdown aan toe, waarbij het de opzichtige intentie is om de sector weer als breekijzer te benutten, nu voor invoering van 2G. Dat is nog steeds een reële optie want in weerwil van het huidige optimisme is Covid niet ‘over’; in endemische staat zal de ziekte blijven rondgaan. De zoektocht naar een manier om ermee te leren leven staat pas aan het begin en eist mondiale fundering.

De keerzijde is dat we er gewoon ingerommeld zijn: in de door het kabinet telkens gehaast als onvermijdelijk gepresenteerde keuzes zonder ruimte voor nuance, empathie of dialoog, zonder maatwerk of inclusieve en creatieve oplossingen en zonder interesse in hoe je bruggen slaat met goede campagnevoering

Performance view, Anne Imhof, Natures Mortes, 2021, Palais de Tokyo, Parijs, Photography: nadine fraczkowski Courtesy de kunstenaar - recensie: Anne Imhof in Parijs - metropolism.com/nl/reviews/45634_stilleven_met_rottend_fruit_anne_imhof_in_parijs

De Taskforce krijgt veel complimenten voor de genomen strategie en het is begrijpelijk dat instellingen tevreden zijn met wat er in crisistijd voor hen is uitgesleept. De keerzijde is dat we er gewoon ingerommeld zijn: in de door het kabinet telkens gehaast als onvermijdelijk gepresenteerde keuzes zonder ruimte voor nuance, empathie of dialoog, zonder maatwerk of inclusieve en creatieve oplossingen en zonder interesse in hoe je bruggen slaat met goede campagnevoering. Het fait accompli van ‘óf we gaan dicht/lockdown, óf je neemt een test/pas/prik/booster’. Bijna twee jaar van rafelig beleid hebben we achter ons, dat Nederland op tal van manieren nodeloos verdeelt, deels uitsluit en vervreemdt. Slechts sporadisch valt in redactionele commentaren en columns[39] een waarschuwing te lezen voor de juridische en maatschappelijke ongewenste effecten van dwang en drang, en het tornen aan principes. Nu pas horen we van de burgemeesters, in een uitstekend opiniestuk over democratische aantasting en onhoudbare rek.[40] Dat geluid heeft al die tijd niet één keer vanuit de culturele en creatieve sector geklonken. Wie dien je, is dan de vraag? Wat heeft die dienstbaarheid wel niet gekost! Was dit een uitruil, die één miljard voor een infrastructuur van instellingen die het verlies aan eigen inkomsten soms dubbelop vergoed heeft gekregen, met wat grijpstuivers voor makers en budgetten voor hun omscholing? Was dat geld er bij een rechte rug richting politiek soms niet gekomen? Wat stelt zo’n Fair Practice Code eigenlijk voor, dat vaandel van solidariteit, duurzaamheid, transparantie, diversiteit, vertrouwen waarmee wordt gezwaaid?[41] Een oprechte door waarden gedreven motivatie had ander beleid, andere politiek kunnen triggeren, nu eens niet naar binnen gericht en voor jezelf, maar met z’n allen en voor elkaar.

De schadeafwikkeling

Wat opvalt is dat in crisistijd in alle Tweede Kamerdebatten en brandbrieven de klemtoon wordt gelegd op schade en herstel in financiële zin. Het lijkt alsof het besef er niet is, of er niet mag zijn, dat Covid de kunst zelf ook raakt. Dat gaat niet alleen om werk en opdrachten die concreet waren ingeboekt of voorzien, maar ook om wat een normale jaarcyclus aan werk en producties zou hebben gegenereerd. Het betreft vanzelfsprekend de starters die niet op een normale manier relaties hebben opgebouwd, de file aan nieuw werk dat wacht op een podium, waardoor er in de komende jaren minder opdrachten en presentatiemogelijkheden zijn en vooral de onduidelijkheid wat er over is van de fysieke internationale structuur die de leefwereld van creatieve werkenden uitmaakt, en of investering daarin nog wel prioriteit zal krijgen. Het betreft de intrinsieke schade aan een kunstpraktijk die wezenlijk collaboratief en participatief is. Alsof het virus zich invreet via externe maatregelen en innerlijke angst, en het te vroeg is om te rouwen over wat dat ons kost: die nadrukkelijk persoonlijke, langverwachte of juist volstrekt onverwachte ontmoeting die plaatsvindt tussen kunstenaar of performer en medestanders, letterlijk deelgenoten in de ervaring van de kunst, in de presentatie, ontwikkeling en beleving. Kunst is met recht een unieke tijds- en contextbepaalde ervaring, zowel hoogst-individueel als sociaal en communaal – géén kant en klaar product, ook niet als je ervoor hebt betaald of het bezit. Staan we er wél bij stil, dan buitelen de herinneringen aan het samenzijn in kunstinstellingen, theaters en filmhuizen bij de lancering van nieuw werk en aan de spanning van de relaties die live ontstaan over elkaar heen.

melanie bonajo, Trustingingeling, 2019, photo ultra chrome, canson lustre, framed museum glass, 72,4 x 108,4 x 2 cm, Courtesy the artist & AKINCI

Eind maart 2020 plaatst melanie bonajo een foto op sociale media van drie mensen die in bed van elkaar genieten, een hoopgevende en rebelse geste waarin alle ruis van restricties rond samenzijn en beleving even uit je hoofd verdwijnt. Kort daarvoor wordt bonajo geselecteerd voor de Biënnale van Venetië en ik heb me daarna regelmatig afgevraagd wat deze ‘nieuwe realiteit’ met hun werk en verdere oeuvre doet. Het Mondriaan Fonds schrijft in een update[42] dat bonajo eenzaamheid ‘de moderne epidemie’ noemt, waartegen aanraking een krachtig middel is. Bonajo: ‘Met dit project willen we het lichaam prioriteit geven als vehikel voor verbinding en veiligheid door aanraking en vriendschap te cultiveren als een vorm van activisme. Voelen is een vorm van intelligentie; denken door aanraking.’ Ware woorden. De hel, die creëren wij.

Beeld: herinneringen aan de ervaring die kunst heet. Van de vier uur durende muziekpartituur van kunstwerken als live-tentoonstelling gecomponeerd door Ari Benjamin Meyers (Kunstinstituut Melly, 2018); via de opening in de Vleeshal van Michael Portnoys Progressive Touch: Series 1, een installatie van films die ridicule seks brengt met bravado (2020); tot de uitverkochte ‘talk of the town’ performances in de tentoonstelling Carte blanche a Anne Imhof, Natures Mortes (Palais de Tokyo Parijs, 2021)

DIT IS DEEL 2 VAN EEN SERIE OVER HET LANDELIJK KUNST- EN CULTUURBELEID ONDER MINISTER INGRID VAN ENGELSHOVEN. LEES DEEL 1: DE ERFGOED TURN HIER

[1] Alleen PVV (20) en SGP (3) stemmen tegen. Motie van het lid Jetten c.s. over een steunpakket voor de culturele sector van 12 maart 2020: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2020Z05025&did=2020D10418

[2] Brief (11-05-2020) Taskforce Culturele en Creatieve Sector t.b.v. Kamerdebat EZK 18 mei 2020: https://www.kunsten92.nl/wp-content/uploads/2020/06/Brief-Taskforce-Culturele-en-Creatieve-Sector-11-mei-tbv-Kamerdebat-EZK-18-mei-2020.pdf. Zie ook CBS (november 2020). Nadere toelichting bij levering gegevenstabel over inkomenspositie en belastingaangifte van zzp’ers in de culturele en creatieve sector in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

[3] Zie ‘de transitie-trap’, deel 3 van deze artikelenreeks.

[4] https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/20/stedelijk-boijmans-en-de-fundatie-doen-niet-mee-aan-richtlijn-kunstenaarshonoraria-6783981-a1546838

[5] https://www.cultuursubsidie.nl/actueel/nieuws/2019/11/11/publicatie-subsidieregeling-2021-2024

[6] Wetgevingsoverleg, gehouden op 18 november 2019, over het begrotingsonderdeel cultuur: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2019Z15675&did=2019D53248   

[7] Alle ontwikkelingen en acties van de Taskforce zijn te volgen op de website van Kunsten ’92: https://www.kunsten92.nl/onderwerpen/taskforce-culturele-creatieve-sector/

[8] Kunstenaarsorganisaties verzetten zich van meet af aan tegen die scheiding:https://www.metropolism.com/nl/features/42771_een_monument_voor_de_spraakmakende_beeldende_kunst_regeling_terecht_of_niet

[9] Tweede Kamerlid El Yassini in het wetgevingsoverleg, gehouden op 28 april 2020, over de Incidentele suppletoire begroting inzake aanvullende ondersteuning culturele en creatieve sector in verband met de Covid-19 crisis:

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2020Z07078&did=2020D17355

[10] Een beperkt aantal makers komt daarnaast steun direct via Rijkscultuurfondsen en het Steunfonds Rechtensector toe.

[11] Breed geagendeerd, van Forum voor Democratie, ChristenUnie en 50Plus, tot PvdA, SP en Groen Links zie o.a. Wetgevingsoverleg Sociale Zaken van 14 april 2020

[12] https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19/documenten/mediateksten/2020/03/17/persconferentie-ministers-wiebes-hoekstra-en-koolmees-over-economische-maatregelen-coronavirus

[13] Verslag van een wetgevingsoverleg gehouden op 14 april 2020 over de tweede incidentele suppletoire begroting inzake noodpakket banen en economie: https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/details?id=2020A01553

[14] https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/02/omzet-en-inkomenspositie-zzp-ers-in-culturele-sector

[15] O.a. het NRC publiceert artikelen die zzp’ers aan het woord laat: Zie https://www.nrc.nl/nieuws/2021/12/02/we-dachten-we-redden-het-wel-maar-het-kan-echt-niet-meer-a4067744 en: https://www.nrc.nl/nieuws/2022/01/26/het-huishoudboekje-van-de-culturele-zzper-a4083274

[16] Naast Tweede Kamer en Taskforce stelt ook de Raad voor Cultuur die vraag: https://www.raadvoorcultuur.nl/documenten/brieven/2020/09/14/brief-naar-een-wendbare-en-weerbare-culturele-en-creatieve-sector  

[17] https://werkvereniging.kentaa.nl/campagne/rechtszaak-tegen-de-staat

[18] Dit vijfdepakket komt n.a.v. de laatste lockdown en zou 68 miljoen bedragen, maar staatssecretaris Uslu maakte op 31 januari 2022 de verdeling van 251.6 miljoen bekend: https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-onderwijs-cultuur-en-wetenschap/documenten/kamerstukken/2022/01/31/aan-de-tweede-kamer-vijfde-specifieke-steunpakket-voor-de-culturele-en-creatieve-sector

[19] De cijfers hebben minieme afwijkingen door afronding van bedragen achter de komma (dat telt natuurlijk wel op). Ook de uitvoeringskosten zijn niet meegenomen; die waren van 1e t/m 4e pakket ruim 3 miljoen euro.

[20] Inclusief 68 miljoen in het 2e pakket die volgens de Kamerbrief dd. 16 november 2020 waarschijnlijk t.b.v. lokale infrastructuur is aangewend.

[21] Om enigszins in lijn te blijven met OCW, heb ik het budget voor filmproductie (Tuschinski fonds) en de middelen t.b.v. digitalisering kunstenaarspublicaties onder ‘makers’ opgenomen, hoewel de zuiverheid schreeuwt om een scheiding tussen rechtstreekse steun en ‘tussenloketten’.

[22] https://www.ad.nl/politiek/npo-krijgt-miljoenen-om-door-corona-geannuleerde-voorstellingen-uit-te-zenden~a213f915/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F. Recentelijk onderzocht Follow the Money de besteding van cultuurmiddelen door de NPO: https://www.ftm.nl/artikelen/hoe-5-miljoen-uit-de-boeken-van-het-npo-fonds-verdween?utm_source=nieuwsbrief&utm_medium=email&utm_campaign=5miljoenNPO

[23] http://museumkaartjaarverslag.nl/2020/

[24] Zie Jaarrekening 2020 Museumvereniging: https://www.museumvereniging.nl/beleidsplan-en-jaarverslagen

[25] De Boekmanstichting houdt een coronadossier bij: https://www.boekman.nl/thema/coronaplatform/

[26] Boekmanstichting. Ongelijk getroffen, ongelijk gesteund, rapport 27 mei 2021, p 99: https://www.boekman.nl/verdieping/publicaties/onderzoek-cultuur-en-corona/

[27] https://www.kunsten92.nl/oproep-kom-actie-tegen-conceptwetsvoorstel-transparantie-maatschappelijke-organisaties/

[28]OCW kamerbrief Vierde specifieke steunpakket culturele en creatieve sector voor derde kwartaal 2021, 7 juni 2021.

[29] https://www.kunsten92.nl/taskforce-dit-is-het-openings-en-herstelplan-dat-de-culturele-sector-nodig-heeft/

[30] Uitgangspunten corona opdracht compensatieregeling (vangnetregeling) van 30 november 2021: https://www.kunsten92.nl/vangnetregeling-zzp-en-flexwerkers/

[31] Enquête ingevuld door met name creatieve zzp’ers (72.2%) en werkenden met een gemengde praktijk (18,9%). De groep die in 2019 nog een bruto modaal inkomen had (€ 30.000 - € 40.000), nam met 85% af. En de groep die tussen de € 20.000 en € 30.000 bruto verdiende halveerde. Minimuminkomens stegen fors en de groep die minder dan € 2.000 in het jaar verdiende is verdrievoudigd (N=1081).

[32] Kamerleden verwijzen vaak naar deze cijfers, zowel voor als tijdens de coronacrisis, o.a. Ellemeet (Groen Links) in Debat over begroting van OCW, onderdeel Cultuur van 18 november 2019 en Gündogon (Volt) in Debat over cultuur en corona, gehouden op 28 september 2021.

[33] Debat over de bestrijding van het coronavirus van 12 maart 2020:

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2019-2020/63#idf130f5be

[34] Verslag van een wetgevingsoverleg gehouden op 23 november 2020 over begroting OCW, onderdeel Cultuur:  https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/details?id=2020A03049

[35] Nederland telde in 2021 8 miljoen huishoudens, waarvan 3,1 miljoen alleenwonend en 2,6 miljoen ouder(s) met kind(eren). Het aandeel dat in 2020 als hoofdbaan zzp’er was  bedroeg 18% van alle werkenden (1,1 miljoen): https://www.cbs.nl/nl-nl/bevolking

[36] Persconferentie 11 maart 2021: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/mediateksten/2021/05/11/letterlijke-tekst-persconferentie-minister-president-rutte-en-minister-de-jonge-11-mei-2021

[37] Uitgedrukt in percentages zelfmoord, depressie en eenzaamheid: https://www.nu.nl/coronavirus/6167231/helft-studenten-had-psychische-klachten-in-coronacrisis-kwart-was-levensmoe.html

[38] https://www.platformbk.nl/sneltesten-routekaart-heropening-verkiezingen/

[39] Consistent alert op het overheidshandelen was bijvoorbeeld NRC columnist en jurist Maxim Februari. Zie bijvoorbeeld: https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/06/vertrouwen-is-kostbaar-en-gedijt-niet-bij-dwang-a4038529

[40] https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/opinie-wij-burgemeesters-willen-geen-chaos-tijd-om-coronabeleid-fundamenteel-te-herzien~b49033ec/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

[41] Jeroen van Erp, bestuurder Kunsten ‘92, op 17 november 2021: https://www.youtube.com/watch?v=ME4BPDU2Okc&t=3322s

[42] https://www.mondriaanfonds.nl/actueel/nieuws/nieuw-werk-van-melanie-bonajo-tijdens-de-biennale-van-venetie-2022/

Nous Faes
is eigenaar van The Sociological Studio for Policy and Research en was adviseur van de Raad voor Cultuur (2013-2018). Deze reeks artikelen is mede mogelijk gemaakt door een werkbeurs van het Steunfonds Freelance Journalisten

Share this Article:
|Back to Top
Gerelateerd | Meest gelezen
Tijdschrift

Koop nu het
nieuwste nummer

Mail naar:
karolien [​at​] metropolism.com
(€9,95 incl verzending)

Neem nu een abonnement op Metropolis M en bespaar 40%!

Abonneer
Metropolis M Tijdschrift over hedendaagse kunst Nr 3 — 2022