Funda Gül Özcan - es ist eingetreten was zu erwarten war (it happened as expected), 2018, foto: Mathias Voelzke

Hip Berlijn ontdekt steirischer herbst, het oudste (en misschien wel beste) kunstenfestival van Europa

Issue no6
dec-jan 2018/1
Het jaar in 7 karakters & Nieuwe collectie 2018

Onder de provocerende titel Volksfronten, spreekt het kunstfestival streirischer herbst (opgericht in 1968) zich al grappend uit over fascisme en nationalisme. Het Oostenrijkse Graz is het perfecte decor.

Het is het jaar 1968. We bevinden ons niet in het centrum van de revolutie – hier geen barricades te vinden zoals in Parijs – maar in de tweede grootste stad van Oostenrijk, namelijk Graz. Als reactie op deze bruisende protesten maar ook het naar totalitarisme riekende 'neutrale' naoorlogse Oostenrijk, sticht politicus Hanns Koren het interdisciplinaire kunstenfestival steirischer herbst. Steirisch als in behorende tot de landstaat Steiermarken en herbst als symbool voor een herfst waarin geoogst wordt, in een streek trots op haar fruit en wijnen, maar ook een herfst vol (problematisch) nationalisme en de nood voor een kijkje in eigen boezem.

Een kunstenfestival dat haar eigen tradities aan de kaak stelt en al een halve eeuw haar locatie – een provinciaal stadje waar de lederhosen en tracht nog in de etalages pronken – nauw betrekt, hoe is dat zo lang onbekend gebleven? Eerlijk gezegd: geen flauw idee. Maar zeker is dat nu met de vijfjarige-aanstelling van artistieke directeur Ekaterina Degot en met haar namen zoals David Riff, het festival eindelijk op de kaart staat en de kleine straatjes van Graz afgelopen week bevolkt werden door allerlei hip kunstvolk uit Berlijn en omstreken.

Een hoogtepunt is het concert van Laibach, een Sloveense 'heavy-metal' band die The Sound of Music op bizarre wijze en met gestoorde visuals brengt

optreden van Laibach, foto: Matthias Voelzke

Volksfronten, zo heet het programma gecureerd door Degot, een hoogst beladen term waarbij we nogmaals de aandacht voor nationalisme zien: volks verwijst naar het bekende beeld van het Duits-Oostenrijkse volk in al haar etnische 'zuiverheid', terwijl front oorspronkelijk gebruikt werd in antifascistische bewegingen in de jaren '30 maar later misbruikt door onder andere een neonazi beweging in de Verenigde Staten in de jaren '90 genaamd 'Volksfront'. Duidelijk wordt dat Degot de donkere grotten van de Duits-Oostenrijkse geschiedenis allerminst vermijdt.

Wat is er dan zoal te zien? Op het programma een mix van installaties, tentoonstellingen, gesprekken en performances, maar de focus ligt toch echt op dat laatste. Zo zien we Human Landscapes – Book I (2018) van de piepjonge Belg Michiel Vandevelde. De dansers beelden het poëtische werk van Turkse dichter Nâzim Hikmet 'uit', begeleid door voice-over en geprojecteerde tekst in het Duits en het Turks. De gedichten zijn prachtig, zowel op poëtisch als intellectueel niveau, een hoogte die de dansers zelf nooit echt bereiken – maar dat nemen we voor lief. Zogenaamd hoogtepunt van de performances is het concert van Laibach, een Sloveense 'heavy-metal' band die The Sound of Music op bizarre wijze en met gestoorde visuals brengt. Op de rand van slapstick, ligt het wat te licht op de maag, zelfs al brengen ze kinderkoren ten tonele.

Duidelijk wordt dat curator Degot de donkere grotten van de Duits-Oostenrijkse geschiedenis allerminst vermijdt

Henrike Naumann -Anschluss '90, 2018, foto: Mathias Voelzke

Henrike Naumann -Anschluss '90, 2018, foto: Mathias Voelzke

Misbruik van de Oostenrijkse cultuur komt nog een paar keer voor: zo verzamelde Duitse Henrike Naumann voor haar installatie Anschluss '90 (2018) meubels en ander jaren '90 interieur met een fascistische uitstraling, inclusief boeken over de 'echte' Oostenrijkse cultuur. Dat dit nog zeer gevoelig ligt, bewijst de venijnige vraag van een journalist: ‘Maar identificeer je je dan met deze extreemrechtse esthetiek?’ Idiote vraag natuurlijk aangezien Naumann, haar kapsel ironisch refererend naar Arische Jugend, voor ons staat als onderzoeker van iets dat in haar cultuur zit maar haar ook afstoot. Wie kent niet het gevoel van een fascinatie die wrevelig is juist omdat je er eigenlijk van walgt? Ook Withdrawing Adolf Hitler from a Private Space (2018) van Japanse kunstenaar Yoshinori Niwa doet veel stof opwaaien. Hij plaatste een container op het centrale plein waar mensen de oude Nazi-pet van hun grootvader kunnen deponeren, opdat hij deze relikwieën – vol negativiteit, maar ook vol sentimentele waarde – via de privésfeer uit de maatschappij kan halen. Niwa wil de artefacten overigens niet per se vernietigen, maar wordt hiertoe door de overheid verplicht.

Yoshinori Niwa, Withdrawing Adolf Hitler from a Private Space, 2018, op de Hauptplatz in Graz, foto: Mathias Voelzke

Yoshinori Niwa, Withdrawing Adolf Hitler from a Private Space, 2018, op de Hauptplatz in Graz, foto: Clara Wildberger

Een werk dat uitstekend een zekere lichtheid met politiek commentaar weet te combineren, is de multimediale installatie van Duitse Funda Gül Özcan (bekend van de Rijksakademie en momenteel ook te zien in Leeuwarden), es ist eingetreten was zu erwarten war (it happened as expected) (2018). Geïnstalleerd in een verlaten Turkse bar zet Gül Özcan ons een zowel grappig als uiterst kritisch narratief voor, waarbij ze bekende popsongs zoals Chandelier van Sia met diepe vervorming zingt, het gezicht van Erdogan op het hare projecteert, terwijl hij huilt en steeds opnieuw “I'm so sorry, I'm so so sorry” zegt, dit alles in technisch vernuftige hologramachtigen waarbij we van onderwerp naar onderwerp gaan. En waarin simpele gegevens zoals melk halen in het jaar 2078 – niet van een koe maar van een machine vandaan, niet door onszelf wordt gedaan, maar door een gek soort virtueel Google-leger.

Volksfronten voelt vreemd genoeg perfect geïntegreerd in Graz, zelfs al denkt de plaatselijke bevolking daar vast anders over

Funda Gül Özcan - es ist eingetreten was zu erwarten war (it happened as expected), 2018, foto: Mathias Voelzke

Volksfronten voelt vreemd genoeg perfect geïntegreerd in Graz, zelfs al denkt de plaatselijke bevolking daar vast anders over. Horrorfilms vinden hun plek in een voormalig klooster, een parade voor een nieuw, optimistisch geloof, possibilitarism, zet de straten op stelten en een uithangbord pronkt met kleuren van de Duitse vlag en de zo gehate adelaar. Hoezo dan geïntegreerd? Omdat deze werken versmolten zijn met precies de cultuur die ze haten, misbruiken, en ze dit plaatsje in bergrijk Oostenrijk hiervoor bij uitstek kunnen benutten.

steirischer herbst’18, Graz, Oostenrijk, t/m 14.10.2018

Laurence Scherz
is vertaler, schrijfster en productiebegeleider gebaseerd in Berlijn

Share this Article:
|Back to Top
Gerelateerd | Meest gelezen
Tijdschrift

Koop nu het
laatste nummer

Mail naar:
karolien [​at​] metropolism.com
(€9,95 incl verzending)

Neem nu een abonnement op Metropolis M en bespaar 40%!

Abonneer
Metropolis M Tijdschrift over hedendaagse kunst Nr 6 — 2018/1